Туберкулезді емдеу барған сайын қысқаруда: Алматыда бір айлық курсқа көшу талқыланды, ал Қазақстанда жарты жылдық схемалар кеңінен қолданылуда

Туберкулез әлемдегі басты инфекциялық қауіптердің бірі болып қала береді, ал оны емдеу медицинадағы ең ұзақ емдердің бірі: айлар бойы күнделікті таблеткалар, ал дәріге төзімді түрінде бұрын — екі жылға дейін. 2026 жылғы 31 қазанда Алматыда «Туберкулезді жою жолында: прогресс, сын-қатерлер және жаңа мүмкіндіктер» халықаралық конференциясы өтті. Оған Қазақстанның, Өзбекстанның, Қырғызстанның, Грузияның және Шығыс Еуропа мен Орталық Азияның басқа елдерінің туберкулезге қарсы ұлттық бағдарламалары, сондай-ақ халықаралық сарапшылар қатысты.

Министрлік не хабарлады

Денсаулық сақтау вице-министрі Манас Рамазанов Қазақстандағы аурудың динамикасы туралы деректер келтірді.

Мемлекеттің қолдауының арқасында тәуелсіздік жылдарында елде туберкулезбен сырқаттанушылық 82%-ға, өлім-жітім 97%-ға төмендеді. Оң динамика соңғы жылдары да сақталып отыр. 2025 жылдың қорытындысы бойынша сырқаттанушылық 9,9%-ға, өлім-жітім 10%-ға төмендеді.

Манас Рамазанов, ҚР денсаулық сақтау вице-министрі

Министрліктің бағасы бойынша бұған заманауи диагностиканың, тиімді дәрілік терапияның және азаматтардың емделуге кепілдік берілген қолжетімділігінің арқасында қол жеткізілді.

Қысқа схемалар: BPaL және BPaLM деген не

Конференцияның басты тақырыбы дәріге төзімді туберкулезді емдеудің толық пероралды алты айлық схемалары — BPaL және BPaLM болды. Атаулары схемаға кіретін препараттардың бас әріптерінен құралған. «Пероралды» деген сөз барлық дәрі күнделікті екпесіз таблетка түрінде қабылданатынын білдіреді.

Бұл неге маңызды. Дәріге төзімді туберкулез — бактериялар негізгі препараттарға жауап бермейтін түрі. Бұрын мұндай туберкулезді ұзақ, көбіне инъекциялармен және ауыр жанама әсерлермен емдейтін, көптеген пациенттер курсты соңына дейін көтере алмайтын. Ал үзілген ем — одан да төзімді бактериялардың пайда болуының басты жолы. Таблеткадағы қысқа схема жеңілірек көтеріледі, демек, көбірек адам емді соңына дейін жеткізеді.

Министрліктің деректері бойынша Қазақстанда қысқартылған терапия режимдерін қолдану кеңейіп жатыр. Конференцияға қатысушылар жаңа схемаларды қолданудың практикалық тәжірибесін, зертханалық және клиникалық инфрақұрылымды нығайтуды және пациенттердің ем алуына кедергі келтіретін тосқауылдарды жою шараларын талқылады.

Маңызды: емдеу схемасын талдаулардың, соның ішінде дәрілік сезімталдық тесттерінің нәтижелері бойынша тек фтизиатр дәрігер таңдайды. Қысқа режим әр пациентке сәйкес келе бермейді.

Келесі мақсат — бір ай

Туберкулезге қарсы препараттар әзірлейтін TB Alliance ұйымының «1×1×1» стратегиясы бөлек талқыланды. Оның мақсаттары:

• латентті туберкулез инфекциясын емдеу — бір күнде;
• белсенді туберкулезді емдеу — бір айда;
• жаңа емдеу әдістеріне қолжетімділік — олар мақұлданғаннан кейін бір жыл ішінде.

Латентті инфекция — туберкулез бактериялары ағзада бар, бірақ ауру жоқ және адам жұқпалы емес жағдай. Мұндай адамдардың бір бөлігінде кейін белсенді туберкулез дамиды, сондықтан оларды профилактикалық емдейді. Белсенді туберкулез — симптомдары бар ауру, өкпе түрінде адам айналасындағыларға жұқтыруы мүмкін.

Қатысушылар бұл үшін ұлттық денсаулық сақтау жүйелері алдын ала дайындалуы тиіс екенін атап өтті: диагностиканы дамыту, клиникалық хаттамаларды жаңарту, реттеушілерді жаңа препараттарды жедел тіркеуге дайындау және медициналық ұйымдармен әрі қауымдастықтармен жұмысты жолға қою.

Жаңа препараттарды әзірлеу — шешімнің бір бөлігі ғана. Сондай-ақ елдерді инновацияларды енгізу үшін қажетті біліммен, инфрақұрылыммен және әлеуетпен қамтамасыз ету қажет.

Сандип Джунеджа, TB Alliance аға вице-президенті

Конференцияда PeerLINC бастамасы туралы да айтылды — табысты шешімдер жергілікті жағдайларға тезірек бейімделуі үшін әртүрлі елдердің мамандары мен туберкулезге қарсы ұлттық бағдарламалары арасында тәжірибе алмасу бағдарламасы.

ДДСҰ не ұсынады: бірнеше айда бір рет екпе

Конференциядан үш күн бұрын, 28 қазанда, ДДСҰ туберкулездің алдын алу және емдеу үшін ұзақ әсерлі инъекциялар негізіндегі схемалардың мақсатты профильдерін жариялады. Мұндай препараттар басқа аурулардың, ең алдымен АИТВ-ның емін өзгертіп жіберді, ал туберкулезге қарсы бірнеше үміткер клиникалық сынақтарға жақындап келеді.

Мақсатты профиль — болашақ препарат практикада пайдалы болуы үшін қандай болуы тиіс екенін сипаттау. ДДСҰ құжаты бойынша:

• профилактикалық емдеу курсы ең жақсы жағдайда — бір келгенде бір инъекция;
• белсенді туберкулезді емдеу — төрт айдан аспайды, енгізу үшін үш келуден артық емес;
• екпені денсаулық сақтау жүйесінің ең қарапайым деңгейінде оқытылған медицина қызметкері суық тізбексіз, инъекция көлемі аз болатындай жасауы тиіс;
• тиімділігі мен қауіпсіздігі — қазіргі таблеткалардан кем емес.

ДДСҰ ыңғайлырақ таблеткалар бойынша жұмыс екпе алғысы келмейтіндер үшін қатар жүруі тиіс екенін, ал таңдау пациентте қалуы керектігін атап өтеді.

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

Қазақстан ұзақ уақыт бойы дәріге төзімді туберкулез ауыртпалығы жоғары елдердің қатарында болды, сондықтан қысқа схемалар ол үшін әсіресе маңызды. Конференция 2025 жылы Алматыда өткен туберкулез жөніндегі Өңірлік парламенттік саммитте басталған өңірлік диалогтың жалғасы болды, онда елдер саяси қолдауды нығайтуға, бағдарламаларды тұрақты қаржыландыруды қамтамасыз етуге және инновацияларға қолжетімділікті жеделдетуге келісті. Кездесу қорытындысы бойынша қатысушылар алдын алуда, диагностикада және емдеуде күш-жігерді әрі қарай үйлестіріп, тәжірибе алмасатынын растады.

Бұл пациенттер мен дәрігерлер үшін нені өзгертеді

Пациенттер үшін — қысқарақ әрі жеңіл көтерілетін ем, келулер мен екпелер азаяды, курсты аяқтау мүмкіндігі артады. Қазақстанда туберкулезді емдеуге мемлекет кепілдік береді және ол кепілдік берілген көмек көлемі аясында тегін көрсетіледі.

Дәрігерлер үшін — жаңа схемалар дәрілік төзімділікті жылдам әрі дәл диагностикалауды, жанама әсерлерді бақылауды және бүкіл курс бойы пациентті қолдауды талап етеді. Бір айлық курс пен ұзақ әсерлі инъекциялар — әзірге қолжетімді ем емес, мақсаттар мен әзірлемелер.

Емді үзбеу неге соншалықты маңызды

Дәріні бірнеше апта қабылдағаннан кейін адамның халі әдетте жақсарады: жөтел мен қызу басылады. Дәл осы сәтте көпшілігі таблеткаларды тастап кетеді — және бұл ең қауіпті қателік. Толық емес курстан аман қалған бактериялар препараттарға төзімді болады, ал келесі жолы ауруды емдеу әлдеқайда қиын, ұзақ әрі ағзаға ауыр болады. Төзімді бактериялар басқа адамдарға да беріледі. Сондықтан курсты қысқартудың барлық күш-жігері — алты айдан бір айға дейін — ең алдымен адамның емді толық алуына бағытталған.

Туберкулезге қалай күдіктенуге болады

Екі–үш аптадан ұзақ, әсіресе қақырықпен немесе қанмен жөтел, кешке қарай қызу, түнгі тершеңдік, себепсіз арықтау, әлсіздік дәрігерге қаралуға себеп болады. Тіркелген емханадағы тексеру флюорография мен талдауларды қамтиды. Туберкулезді уақтылы тауып, емді соңына дейін алса, ол емделеді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Туберкулезді қазірдің өзінде бір айда емдеуге бола ма? Жоқ. Бір айлық курс — әзірлеушілердің болашаққа арналған мақсаты. Қазір Қазақстанда дәріге төзімді туберкулез, соның ішінде алты айлық схемалармен емделеді.

BPaL және BPaLM деген не? Дәріге төзімді туберкулезді емдеуге арналған таблеткадағы бірнеше препараттан тұратын алты айлық схемалар. Олардың нақты адамға сәйкес келетінін талдау нәтижелері бойынша фтизиатр шешеді.

Ем ақылы ма? Туберкулезді емдеуді мемлекет тегін көрсетеді.

Латентті инфекциясы бар адам жұқпалы ма? Жоқ. Бірақ мұндай адамдардың бір бөлігінде кейін белсенді түрі дамуы мүмкін, сондықтан дәрігер профилактикалық ем тағайындауы мүмкін.

Материал тек ақпараттық сипатта және дәрігердің кеңесін алмастырмайды. Дәрігерсіз емдеуді бастамаңыз және өзгертпеңіз.