Әр үшінші адам бүйрек ауруын соңғы сатыда біледі: Денсаулық сақтау министрлігі жыл соңына дейін барлық өңірде нефрология орталықтарын ашады

Бүйрек жылдар бойы ауырсынусыз және айқын белгілерсіз қызметін жоғалтуы мүмкін. Сондықтан созылмалы бүйрек ауруы жиі кеш, тек диализбен немесе ағза ауыстырумен ғана көмектесуге болатын кезде анықталады. 2026 жылғы 30 қазанда Алматыда өткен Денсаулық сақтау министрлігі алқасының көшпелі отырысында министр Ақмарал Әлназарова нефрология қызметін емханадан бастап мамандандырылған орталықтарға дейін қайта құруды тапсырды.

Министрлік не хабарлады

Министрліктің деректері бойынша:

• созылмалы бүйрек ауруы бар 40 мыңнан астам пациент бақылауда;
• алғаш анықталған пациенттердің әр үшіншісі көмекке терминалдық сатыда — бүйректі алмастыратын терапия, яғни диализ немесе трансплантация қажет болғанда жүгінеді;
• қосымша зертханалық зерттеулердің арқасында анықталу 2025 жылғы 26 мың жағдайдан 2026 жылдың тоғыз айында 40 мыңнан астамға дейін өсті;
• нефрологиялық көмекті қаржыландыру жыл сайын 10–12%-ға артып келеді;
• нефрология құзырет орталықтары тоғыз өңірде жұмыс істейді, жетіспейтіндерін 2026 жылдың соңына дейін ашу тапсырылды;
• трансплантация күту парағында 4,2 мыңнан астам қазақстандық бар.

Қаржыландыру жыл сайын 10–12%-ға артып келеді. Алайда пациенттердің бір бөлігі уақтылы диагностика мен емдеу кезінде бүйрек қызметін сақтап қала алар еді. Емханадан бастап мамандандырылған орталықтарға дейін тиімді нефрология қызметін құру қажет.

Ақмарал Әлназарова, ҚР денсаулық сақтау министрі

Созылмалы бүйрек ауруы қарапайым тілмен

Бүйрек қанды сүзеді: артық су мен тұздарды, зат алмасу өнімдерін шығарады, қан қысымын реттеуге және қан түзілуіне қатысады. Бұл жұмыс үш ай және одан ұзақ бұзылған жағдай созылмалы бүйрек ауруы деп аталады. Ауру бүйректің бір минутта қанша қанды сүзіп үлгеретініне қарай сатыларға бөлінеді — дәрігерлер бұл көрсеткішті шумақтық сүзілу жылдамдығы (ШСЖ) деп атайды. Оны жас пен жынысты ескере отырып, қандағы креатинин талдауы бойынша есептейді. Тағы бір ерте белгі — зәрдегі ақуыз.

Ерте сатыларда адам әдетте ештеңе сезбейді. Әлсіздік, ісіну, қан қысымының көтерілуі, талдаулардағы өзгерістер кейінірек пайда болады. Терминалдық саты бүйректің енді үлгермейтінін білдіреді, ал алмастыратын терапиясыз өмірге қауіп төнеді.

Бүкіл әлемде созылмалы бүйрек ауруының ең жиі себептері — қант диабеті мен артериялық гипертензия. Сондықтан осындай диагнозы бар адамдарға дәрігерлер қандағы креатинин мен зәр талдауын үнемі тағайындайды.

Анықталу неге екі есеге жуық өсті

26 мыңнан 40 мыңнан астам жағдайға дейінгі өсу адамдар кенеттен жиі ауыра бастады дегенді білдірмейді. Министрлік мұны қосымша зертханалық зерттеулерді енгізумен байланыстырады: креатинин мен зәрдегі ақуыз кеңірек тексерілгенде, бұрыннан ауырып жүрген, бірақ бұл туралы білмеген адамдар табылады. Жүйе үшін бұл жақсы жаңалық: ауру неғұрлым ерте табылса, оны баяулатып, диализді жылдарға кейінге қалдыру мүмкіндігі соғұрлым көп.

Терминалдық сатыда алғаш келген әр үшінші пациент — ерте диагностиканың пайдасына басты дәлел. Мұндай адамдарды кәдімгі талдаулар арқылы ертерек табуға болар еді.

Құзырет орталықтары: бұл не және не үшін

Нефрология құзырет орталығы — нефрологтар жұмыс істейтін және емхана бүйрек қызметі төмендеген пациенттерді жіберетін амбулаториялық бөлімше. Онда диагнозды нақтылайды, ауруды баяулататын емді таңдайды және қажет болса, пациентті диализге немесе трансплантацияға дайындайды. Қазір мұндай орталықтар тоғыз өңірде бар. Министр пациент тұратын жеріне қарамастан бірдей көмек алуы үшін жетіспейтіндерін 2026 жылдың соңына дейін ашуды тапсырды.

Алқа қорытындысы бойынша сондай-ақ мыналар тапсырылды:

• бүйрек ауруларын ерте диагностикалау мүмкіндіктерін кеңейту;
• нефрология қызметінің кадрлық әлеуетін нығайту;
• амбулаториялық құзырет орталықтарын дамыту;
• диализ сапасын бақылауды және трансплантациядан кейінгі пациенттерді бақылауды күшейту;
• гемодиализ жүргізуге оқытылған орта медицина қызметкерлерін кеңірек тарту.

Гемодиализ деректерін тексеру

Гемодиализ — қанды «жасанды бүйрек» аппараты тазартатын процедура. Терминалдық сатыдағы пациентке әдетте аптасына бірнеше сеанс өмір бойы немесе ағза ауыстырылғанға дейін қажет. Процедураларды мемлекет төлейді, сондықтан олардың есебі медициналық ақпараттық жүйелерде жүргізіледі.

Осы жүйелерді талдау кезінде министрлік нақтылауды қажет ететін жазбаларды тапты. Атап айтқанда, 6 400 пациент туралы деректер бойынша соңғы гемодиализ күні пациенттің қайтыс болған күнімен сәйкес келетін жағдайлар, сондай-ақ көмек көрсету хронологиясы түсініксіз жазбалар анықталды. Министрлік мұндай мәліметтерді бастапқы медициналық құжаттамамен салыстыру қажеттігін атап өтеді: күндердің сәйкес келуінің өзі бұзушылықты дәлелдемейді, бірақ оны тексеру керек.

Мұндай жағдайлардың бәрін толық қайта тексеру қажет.

Ақмарал Әлназарова, ҚР денсаулық сақтау министрі

Бейінді комитетке салыстыру жүргізу және электрондық есептің дұрыстығын қамтамасыз ету тапсырылды. Сонымен қатар меншік нысанына қарамастан диализ орталықтарын сапаға, қауіпсіздікке және емдеудің үздіксіздігіне баса назар аудара отырып, кешенді бағалау жоспарлануда.

Санына емес, сапасына қарай төлеу

Қазір жүйе негізінен орындалған процедуралар үшін төлейді. Министрлік гемодиализді қаржыландыру тәсілдерін көмек сапасы мен клиникалық нәтижелерді ескере отырып жетілдірмек. Пациент үшін бұл орталыққа сеансты өткізу ғана емес, адамның өзін жақсы сезінуі, ауруханаға сирек түсуі және ұзақ өмір сүруі маңызды болады дегенді білдіреді.

Трансплантация, әсіресе балалар үшін

Бүйрек ауыстыру — көптеген пациент үшін терминалдық сатыны емдеудің ең жақсы нұсқасы: ол тұрақты диализсіз өмір сүруге мүмкіндік береді. Бірақ ағзалар жетіспейді. Министрліктің 30 қазандағы деректері бойынша күту парағында 4,2 мыңнан астам адам бар. Қыркүйекте министр бүйрек ауыстыруды 4 311 адам күтіп отырғанын, ал eGov арқылы қайтыс болғаннан кейінгі донорлыққа келісімін 184 мыңға жуық қазақстандық тіркегенін хабарлаған.

Алқада министр балаларды шетелге трансплантацияға жіберу өлшемдерін қайта қарауды және қаржылық есептеулер дайындауды тапсырды. Балалар трансплантациясын дамыту басымдықтардың бірі ретінде аталды.

Бұл пациенттер мен дәрігерлер үшін нені өзгертеді

Пациенттер үшін — ауруды кәдімгі талдаулар арқылы ерте сатыда табу және өз өңірінде нефрологтың қолжетімді болу мүмкіндігі көбейеді. Диализде жүргендер үшін — процедуралардың сапасы мен қауіпсіздігіне көбірек көңіл бөлінеді.

Емхана дәрігерлері үшін — алғашқы сүзгі рөлі: қауіп тобындағы адамдарға талдауларды уақтылы тағайындап, құзырет орталығына жіберу. Диализ орталықтары үшін — деректерді тексеру және емдеу нәтижелерін ескеріп төлеуге көшу.

Жиі қойылатын сұрақтар

Бүйректің жағдайы дұрыс екенін қалай білуге болады? Әдетте бұған ШСЖ есептелген қандағы креатинин талдауы мен жалпы зәр талдауы жеткілікті. Нақты сізге қандай зерттеулер керегін дәрігер шешеді.

Кімге үнемі тексерілу керек? Дәрігерлер қант диабеті мен қан қысымы жоғары адамдардың, сондай-ақ жақын туыстарында бүйрек аурулары бар адамдардың бүйрегін ерекше мұқият бақылайды. Талдаулардың жиілігін учаскелік дәрігермен талқылаңыз.

Диализ күні мен қайтыс болған күннің сәйкес келуі нені білдіреді? Бұл бұзушылықтың дәлелі емес, деректерді салыстыруға арналған белгі. Министрлік әр осындай жағдайды бастапқы құжаттама бойынша тексеруді тапсырды.

Қайтыс болғаннан кейінгі донорлыққа келісімді қайда ресімдеуге болады? Ерік білдіру eGov арқылы тіркеледі. Шешімді әркім өзі қабылдайды; оны өзгертуге болады.

Материал тек ақпараттық сипатта және дәрігердің кеңесін алмастырмайды. Дәрігерсіз емдеуді бастамаңыз және өзгертпеңіз.