Климат пен денсаулық үшін алты шара жылына 1,6 млн өмірді сақтай алады: ДДҰ пайданы алғаш рет есептеді — әр салынған долларға 24 долларға дейін

Климаттың өзгеруін әдетте шығарындылардың тоннасы мен жылынудың градусы арқылы талқылайды. Бірақ адамдар үшін оның денсаулыққа нақты салдары бар: ыстық толқындары, су тасқынынан кейінгі ішек инфекцияларының өршуі, лас ауа. 2026 жылғы 4 қарашада, Анталиядағы БҰҰ-ның COP31 климат конференциясы алдында ДДҰ баяндама жариялап, онда алғаш рет тексерілген алты шараны ауқымдаса, қанша өмір мен ақшаны сақтауға болатынын есептеді.

Қандай шаралар туралы сөз болып отыр

Баяндама «Климаттың өзгеруі және денсаулық саласындағы басым шаралардың жаһандық пайдасы мен шығындары» деп аталады. Онда ДДҰ ұсынатын алты шара бағаланған:

1. Ыстық пен оның денсаулыққа қауіптілігі туралы ерте хабарлау жүйелері.
2. Климатқа төзімді ауыз сумен қамтамасыз ету.
3. Базалық санитариялық қызметтер — кәріз және дәретханалар.
4. Қол жуатын және гигиенаны сақтайтын орындар.
5. Тамақ әзірлеуге және жылытуға арналған таза тұрмыстық отын мен технологиялар.
6. Қазба отын бағасының тиімді саясаты — тиімсіз субсидиялардан бас тарту және парасатты салықтар.

Басты сандар

ДДҰ есептеулері бойынша, бұл шаралар бірге жылына 1,6 млн өлімнің алдын ала алады — бұл әлемдегі шамамен әрбір 40-ыншы өлім. Экономикалық пайда жылына 3,9 трлн долларға, фискалдық пайда тағы 5,4 трлн долларға бағаланады. Сонымен қатар шаралар 16,7 млрд тонна CO₂ шығарындысынан аулақ болуға көмектесер еді.

«Климаттық дағдарыс — денсаулық дағдарысы, бірақ оның зиянының көп бөлігін қолда бар құралдармен болдырмауға болады», — деді ДДҰ бас директоры Тедрос Аданом Гебрейесус.

Әр доллар қанша әкеледі

Бес шара үшін ДДҰ қайтарымды бағалады: әрбір салынған доллар орта есеппен 24 доллар пайда әкеледі. Ыстық туралы хабарлау жүйелері әсіресе тиімді — әр салынған долларға 835 доллар. Себебі олар бар қызметтерге — метеорологтарға, жедел жәрдемге, ауруханаларға сүйенеді және аз шығынмен күн өтуінің және жүрек ауруларының өршуінің алдын алады.

Ең үлкен әсерді қазба отын бағасының саясаты береді: ДДҰ бағалауынша, ол негізінен ауаның тазаруы есебінен жылына 1,2 млн өлімнің алдын ала алады және жыл сайын 3 трлн доллар экономикалық және 5,4 трлн доллар фискалдық пайда береді.

«Үштік дивиденд» нені білдіреді

ДДҰ нәтижені үштік дивиденд ретінде сипаттайды: адамдар сау, шығарындылар аз, экономика күшті. Мұндай логикада денсаулық климаттық саясаттың жанама әсері емес, оның пайдасына басты дәлелдердің бірі. Есептеулер бойынша, пайда табысы төмен және орташа елдерде көбірек, сондықтан шаралар теңсіздікті азайтуға көмектеседі.

Қалай есептеді

Баяндамада денсаулыққа — ең алдымен өлім-жітімнің өзгеруіне, қоршаған ортаға, экономикаға және бюджетке әсері бағаланған. Есептеулер 2024–2075 жылдарға жасалған: шараларды ауқымдайтын сценарийді өзгеріссіз сценариймен салыстырған. ДДҰ шектеулерді адал көрсетеді: ауқымдау сценарийлері өршіл, шаралардың бір бөлігі бір-бірінен бөлек модельденген, дәлелдер базасы кей жерде шектеулі, ал ұзақ мерзімді болжамдар әрқашан белгісіз.

Ыстық денсаулыққа қалай соққы береді

Ыстық тек күн өтуімен қауіпті емес. Дене қызып кеткенде жүрек жоғары жүктемемен жұмыс істеуге мәжбүр болады, қан қоюланады, инфаркт пен инсульт қаупі өседі. Ыстықты ең ауыр егде адамдар, кішкентай балалар, жүкті әйелдер, жүрек, бүйрек аурулары мен диабеті барлар, сондай-ақ далада жұмыс істейтіндер көтереді. Ағза суып үлгермейтін ыстық түндер әсіресе қауіпті. Хабарлау жүйелері адамдар мен қызметтерді бірнеше күн бұрын ескертіп, дайындалып үлгеру үшін қажет: салқын бөлмелерді ашу, жұмыс кестесін өзгерту, жедел жәрдем бригадаларын күшейту.

Су мен қол жуу неге климатқа да қатысты

Климаттың өзгеруінен жиілеген су тасқыны мен құрғақшылық сумен жабдықтауды және кәрізді бұзады. Су тасқынынан кейін ішек инфекцияларының, соның ішінде балаларға қауіпті диареяның қаупі өседі. Сенімді ауыз су, дәретханалар және қолды сабынмен жуу мүмкіндігі — мұндай аурулардан қорғанудың ең қарапайым және арзан жолдары. Сондықтан баяндамадағы алты шараның үшеуі су, санитария және гигиенаға қатысты.

COP31-де не болады

Анталиядағы конференцияда денсаулыққа жеке күн — 9 қараша арналған. ДДҰ деректері бойынша, бағдарламада төрт панель бар: технологиялар және оларға қолжетімділік, цифрлық денсаулық сақтау, дағдарыстардағы гуманитарлық көмек және денсаулық сақтаудың орнықты жүйелерін құрудағы елдер тәжірибесі туралы, содан кейін денсаулық сақтау министрлерінің дөңгелек үстелі. Денсаулық павильонында екі аптада 60-тан астам іс-шара жоспарланған.

Қазақстанға қандай қатысы бар

Шаралардың бір бөлігі қазақстандық өмірге тікелей қатысты.

Ыстық. Жазда оңтүстік өңірлерде температура жүйелі түрде 40 градустан асады. Ыстық туралы хабарлау — тек ауа райы болжамы емес, іс-қимыл жоспары: тұрғындарды ескерту, ауруханалар мен жедел жәрдемге ерекше режим, егде адамдар мен созылмалы аурулары барларға көмек.

Жылыту және ауа. Көптеген жеке үйлерде қыста әлі де көмірмен жағады, бұл ірі қалалардағы қысқы түтіннің себептерінің бірі. Жылыту мен тамақ әзірлеу үшін тазарақ отынға көшуді ДДҰ денсаулыққа үлкен әсері бар шараларға жатқызады — өкпе мен жүрек аурулары азаяды.

Су және санитария. Ауылдық аудандарда сенімді ауыз су мен кәрізге қолжетімділік проблемалары сақталып отыр. Климатқа төзімді сумен жабдықтау жүйелері су тасқыны мен құрғақшылық кезінде әсіресе маңызды.

Әркім не істей алады

Шаралардың көбі — мемлекеттің міндеті, бірақ кейбір нәрселер әркімге байланысты:

• ыстық кезде жеткілікті су ішу, ең ыстық сағаттарда күннен аулақ болу және егде туыстарға бару;
• тұрғын үйді желдету және пештерді қоқыспен және сапасыз көмірмен жақпау;
• қол жуу және ауыз судың сапасын қадағалау, әсіресе су тасқынынан кейін;
• көгалдандыру мен таза ауа жөніндегі жергілікті бастамаларды қолдау.
• синоптиктердің ыстық пен қатты аяз туралы ескертулерін қадағалап, жоспарларды алдын ала өзгерту.

Жиі қойылатын сұрақтар

COP31 деген не? Анталияда 2026 жылғы 9–20 қараша аралығында өтетін БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы. Онда денсаулыққа күн тәртібінде алғаш рет жеке орын берілген.

Ыстық туралы хабарлау неге соншалықты тиімді? Ол бар қызметтерді пайдаланады және аз шығынмен күн өтуі мен жүрек ауруларынан болатын өлімнің алдын алады.

Бұл болжам ба, әлде факт пе? Бұл шаралар бүкіл әлемде ауқымдалған жағдайдағы модельдік бағалаулар. ДДҰ олардың шектеулерін көрсетеді.

Бұл Қазақстанға қатысты ма? Иә: оңтүстіктегі ыстық, көмірмен жылыту және түтін, ауылдардағы суға қолжетімділік — баяндамадағы шаралар қатысты тақырыптар.

Материал тек ақпараттық сипатта және дәрігердің кеңесін алмастырмайды. Дәрігерсіз емдеуді бастамаңыз және өзгертпеңіз.